فصل تطبيق حديث نبوى « العلم ثلاثة . . . » بر علوم سه‌گانه ] پس از آن‌كه معلوم شد اين علوم ثلاثه كه رسول اكرم - صلّى اللَّه عليه و آله - ذكر فرمودند همين سه رشته است كه ذكر شد ، آيا هر يك از اين سه عنوان بر كدام يك از اين علوم منطبق است ؟ و اين مطلب گرچه چندان اهميت ندارد ، بلكه مهم در اين ابواب فهميدن اصل آن علوم و پس از آن در صدد تحصيل آنها برآمدن است ، ولى براى بيان حديث شريف لابديم از اشارهء به آن . پس گوييم كه اعاظم علما - رضوان اللَّه عليهم - كه تعرض شرح اين حديث شريف كردند ، اختلافاتى كردند كه اشتغال به ذكر آنها و بحث در آنها موجب تطويل است . و آنچه به نظر قاصر در اين باب مىآيد با شواهدى كه مذكور نشده ذكر مىكنم ؛ و پس از آن ، به ذكر يك نكتهء مهمه ، كه شيخ بزرگوار ما ، جناب عارف كامل ، شاه آبادى - دام ظلّه - بيان كردند ، مىپردازم . بدان‌كه « آيهء محكمه » عبارت است از علوم عقليه و عقايد حقه و معارف الهيه . و « فريضهء عادله » عبارت است از علم اخلاق و تصفيهء قلوب . و « سنّت قائمه » عبارت است از علم ظاهر و علوم آداب قالبيه . و دليل بر اين ترتيب آن است كه كلمهء « آيه » كه به معنى « نشانه » است مناسب با علوم عقليهء اعتقاديه است ؛ زيرا كه آن علوم نشانه‌هاى ذات و اسماء و صفات و ديگر معارف است ؛ و سابقه ندارد كه در علوم ديگر به آيت يا نشانه تعبير شود . مثلًا در كتاب الهى در موارد كثيره بعد از آن‌كه اقامهء برهان بر وجود مقدس صانع ، يا بر اسماء و صفات آن ذات مقدس ، يا بر وجود قيامت و كيفيات آن و عالم غيب و برزخ مىفرمايد ، دنبالهء آن مىفرمايد : « اين آيت است يا آيات است براى متفكرين يا عقلا » « 1 » . و اين تعبير رايجى است نسبت به اين علوم و معارف . و ليكن اگر دنبال ذكر يك فرعى از فروع شرعيه ، يا يك اصلى از اصول اخلاقيه ، ذكر شود كه « اين

--> ( 1 ) - البقرة ( 2 ) : 164 ؛ آل عمران ( 3 ) : 190 ؛ النحل ( 16 ) : 69 ؛ الروم ( 30 ) : 21 .